Δευτέρα, Απρίλιος 22, 2019
Σύνδεση Εγγραφή

Login to your account

Username
Password *
Remember Me

Create an account

Fields marked with an asterisk (*) are required.
Name
Username
Password *
Verify password *
Email *
Verify email *
Captcha *

Το Κηροπλαστείο

Γιάννης Χρήστου
Ο Γιάννης Χρήστου (1927-1993)φτιάχνοντας το ειδικό κερί (σαμά) για τα πλεχτά κεριά.Το παραδοσιακό αυτό μηχάνημα , που φαίνεται στη φωτογραφία, λέγεται ''τσάρκι'' και υπάρχει ακόμα και σήμερα στο εργαστήριο του καταστήματος.

Τομέας υπό ανανέωση...

Το Κερί και η Κηροπλαστική

Ιστορική Αναδρομή

Δεν είναι χρονικά προσδιορισμένο πότε πρωτοπαρουσιάστηκε το κερί σαν φωτιστικό μέσο. Ωστόσο από γραπτές πηγές κι από ευρήματα , είναι γνωστό πως χρησιμοποιείται ευρύτατα από τους Γαλάτες , τους Ρωμαίους , τους Ετρούσκους , τους Έλληνες και τους ανατολικούς λαούς· επίσης στην εθνική λατρεία , αλλά και σε τελετές και σε γάμους , σύμφωνα με τη μαρτυρία του Πλουτάρχου. Από την εθνική λατρεία πήραν τη χρήση του κεριού και οι Χριστιανοί και , μάλιστα , έχουν βρεθεί σε κατακόμβες παραστάσεις με παλαιοχριστιανικά κεριά. Στις μεγάλες Χριστιανικές γιορτές και τελετές έπαιρναν πανηγυρικό χαρακτήρα οι λαμπάδες και η χρήση τους συνδέονταν και με καθαρά λειτουργικές ανάγκες. Στο Βυζάντιο , μάλιστα , σύμφωνα με μια φλωρινιώτικη προφορική παράδοση , ορισμένες λαμπάδες με ανάγλυφες κέρινες παραστάσεις δικέφαλων αετών και σταυρών , τις άναβαν μπροστά στο θρόνο της εκκλησίας , όπου κάθονταν ο αυτοκράτορας. Τέτοιες λαμπάδες άναβαν και δεξιά κι αριστερά από την ωραία πύλη και μπροστά σε εικονίσματα αγίων.

Σπανιότατα το κερί εμφανίζεται σε τοιχογραφίες εκκλησιών και σε φορητές εικόνες. Ο μόνος άγιος που παριστάνεται να κρατάει κερί είναι ο ?γιος Φανούριος , ενώ κλασική είναι η παράσταση των Εισοδίων της Θεοτόκου με τις λαμπαδηφόρες κοπέλες , όπως στο ψηφιδωτό που βρίσκεται στο νάρθηκα της Μονής Δαφνίου , σε αυτό το σημαντικότατο μνημείο στην Αττική από την εποχή της μεγάλης ακμής της βυζαντινής τέχνης (11ος-12ος αιώνας).

Η κηροπλαστική , σαν ξεχωριστός κλάδος τέχνης , ήταν γνωστή στους Αιγυπτίους , στους Πέρσες , στους ανατολικούς λαούς και φυσικά στους Έλληνες . Στην αρχαία Ελλάδα , οι κηροτέχνες φτιάχνανε κυρίως πλαγγόνες , ανθρώπινα ομοιώματα και στέφανα , άνθη κ.ά. που τα χρησιμοποιούσαν στις εαρινές θρησκευτικές γιορτές. Από τον τέταρτο π.Χ. αιώνα ο αγαλματοποιός Λυσίστρατος ο Σικυώνιος χρησιμοποιεί κέρινα προπλάσματα και η κηροπλαστική γνωρίζει άνθιση.

Οι πρώτοι Χριστιανοί κληρονόμησαν αυτή την τέχνη και δείγματα κηροπλαστικών έργων (άγια πρόσωπα , αγαλματίδια κ.λ.π.) βρέθηκαν σε κατακόμβες και εκκλησίες. Επίσης και σε πολλές φορητές εικόνες τα πρόσωπα των αγίων είναι ανάγλυφα , πλασμένα με κερί και μαστίχα.

Η κηροπλαστική έφτασε σε ακμή κατά το μεσαίωνα , ιδίως στην Ιταλία και στη Γαλλία. Στα νεώτερα χρόνια η χρήση του κεριού περιορίστηκε σε πρωτοπλάσματα ιατρικής , φυσικής και άλλων επιστημών. Σήμερα , η κηροτεχνία είναι ξεχωριστός κλάδος της καλλιτεχνικής βιοτεχνίας και στην Ελλάδα υπάρχουν πολλά εργαστήρια που ασχολούνται με τη παραγωγή κεριών διακοσμητικών ή χρήσης , που πολλά από αυτά διακρίνονται για τις ωραίες φόρμες τους και την ποικιλία σχεδίων και χρωμάτων τους. Πρόκειται για την παραγωγή των γνωστών χυτών κεριών , για τα οποία χρησιμοποιούνται διάφορες ύλες (παραφίνες , στεατίνες κ.λ.π.) και όχι αγνό μελισσοκέρι. Παράλληλα επιβιώνει ακόμη και η καλλιτεχνική κηροπλαστική του χεριού , όπως συμβαίνει στην Έδεσσα και τη Φλώρινα.

Η μεγάλη σημασία που έδιναν οι άνθρωποι στο κερί , είτε το χρησιμοποιούσαν για λατρευτικούς σκοπούς , είτε σαν φωτιστικό μέσο στο σπίτι , φαίνεται κι από τη μεγάλη ποικιλία των κηροπηγίων που επινοούσαν διάφοροι καλλιτέχνες. Το κηροπήγιο πρόσθετε στο κερί διακοσμητική και λειτουργική μεγαλοπρέπεια , όταν μάλιστα το πρώτο ήταν εντυπωσιακά και με πολυτέλεια τεχνουργημένο. Από τα αρχαία χρόνια , ως το Βυζάντιο κι ως τις μέρες μας , τα "κοσμικά" και "εκκλησιαστικά" κηροπήγια και μανουάλια , φτιάχνονται από ποικίλα υλικά (π.χ.: άργιλλο , μπρούντζο , ασήμι , χρυσάφι). Πολλά από αυτά είναι πραγματικά γλυπτικά έργα.

 

 

 

Η Κηροπλαστική στην Έδεσσα και στη Φλώρινα

Στις ακριτικές πόλεις της Έδεσσας και της Φλώρινας επιβιώνει ακόμα μια μορφή της κηροπλαστικής τέχνης αξιόλογη και αξιερεύνητη. Πρόκειται για τη "γλυπτική" του πλεχτού κεριού , που ως καλλιτεχνική χειροτεχνική εργασία , μπορεί να ενταχθεί στη κατηγορία της "μικροπλαστικής" και είναι επιβίωση μιας παλιάς μακεδονίτικης χειροτεχνικής παράδοσης , που δεν έχει καμία σχέση με τη γνωστή βιομηχανοποιημένη κηροπλαστική , στην οποία χρησιμοποιούνται , καλούπια και μήτρες. Ο Μακεδόνας κηροτέχνης δουλεύει μόνο με το χέρι και αποτέλεσμα της δεξιοσύνης του αυτής είναι τα διάφορα κηροπλαστικά αντικείμενα , μικρά έργα τέχνης.

Δεν υπάρχουν , προς το παρόν , γνωστές γραπτές πηγές που να βεβαιώνουν τα φανερώματα και τη πορεία της τέχνης των πλεχτών κεριών στον ελλαδικό χώρο.

Οι σημερινοί κηροπλάστες όταν τους ρωτήσεις σχετικά , σου απαντούν αόριστα πως πλεχτά κεριά φτιάχνανε από τα βυζαντινά χρόνια. Ναι αλλά τι κεριά φτιάχνανε; Πιθανόν να πλέκανε από τα πολύ παλιά χρόνια τα παραδοσιακά ψυχοκέρια , τα πλεχτά λαμπριάτικα κεριά , όπως περίπου , είναι τα σημερινά της Φλώρινας και της Έδεσσας σε σχήμα σταυρού , και ίσως χρωματιστές λαμπάδες , ανάγλυφες , με δικέφαλους αετούς και σταυρούς. Ένα δείγμα τέτοιων λαμπάδων κατασκευασμένη τουλάχιστον πριν από 150 χρόνια βρίσκεται σήμερα στη Φλώρινα στο εργαστήρι των αδελφών Δαύκου.

Οι τέσσερις από τους πέντε κηροπλάστες της Φλώρινας κατάγονται από το Μοναστήρι (Bitola) , περιοχή ελληνική που σήμερα ανήκει στην FYROM , από όπου έφυγαν οι παππούδες τους και οι πατεράδες τους και ήρθανε στη Φλώρινα ανάμεσα στα 1914 - 1918 , φέρνοντας μαζί τους και την τέχνη τους , τη κηροποιεία και τη κηροπλαστική. Το ίδιο και οι δύο Εδεσσαίοι κηροτέχνες : ο πατέρας τους ήταν κηροπλάστης στο Μοναστήρι και ήρθε στην Έδεσσα το 1919. Η επαγγελματική κηροποιητική δραστηριότητα στο Μοναστήρι σχετιζόταν άμεσα με το μοναστήρι του Αγίου Δημητρίου. Άλλωστε και σήμερα , τα κηροποιεία , βρίσκονται κυρίως γύρω από το μητροπολιτικό ναό της κάθε πόλης.

Στη Φλώρινα και στην Έδεσσα , οι πρόσφυγες κηροπλάστες άνοιξαν δικά τους εργαστήρια και την τέχνη , αργότερα , την κληροδότησαν στα παιδιά τους και τα εγγόνια τους. Ωστόσο , σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες στη Φλώρινα προϋπήρχαν και ντόπια εργαστήρια. Προστάτης των κηροπλαστών της Φλώρινας είναι ο προφήτης Δανιήλ. Την ημέρα της γιορτής του , 17 Δεκεμβρίου , δεν δουλεύουν και πηγαίνουν "ύψωμα" στην εκκλησία.

Κεριά και Κηροτεχνήματα

ΚΕΡΙΑ ΚΑΙ ΚΗΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Κεριά απλά, κεριά διακοσμημένα και χρωματιστά , κηροπλαστικά ειδώλια , κεριά και λαμπάδες για τις θρησκευτικές γιορτές , για τις βασκανίες και τα μάγια , για τη λαϊκή ιατρική , κεριά κεντητά για τις νύφες , κεριά-σύμβολα έρωτα , κεριά και κέρινα ανθρώπινα ομοιώματα για τη ζωή και τον θάνατο…Όλα αυτά , και τόσες άλλες κατηγορίες κεριών , να είναι συνδεδεμένα με τις ελληνικές λαϊκές παραδόσεις και , πριν απ΄ όλα , να μας διασώζουν αναμνήσεις από κηροπλαστικές δημιουργίες , που ο άνθρωπος τις ενέταξε πάντα σε ένα ολόκληρο πλαίσιο αντιλήψεων και πεποιθήσεων για την επίγεια και τη μεταθανάτια ζωή.

Υπάρχει λόγου χάρη η μαρτυρία πως κηρόπλαστα είδωλα φτιάξανε κάποιοι μάγοι και τα ρίξανε στις γωνίες των θαλάμων της άρρωστης Ζωής , γυναίκας του βυζαντινού αυτοκράτορα Αλέξιου του Κομνηνού. Τέτοια είδωλα , συνοδευόμενα από εγχάρακτες κατάρες , ρίχνανε και σε τάφους. Σκοπός : να βλαφτούν οι μισητοί.

 Τα κεριά , γενικά , αναφέρονται σε πολλά και διάφορα δημοτικά μας τραγούδια και κάθε αναφορά έχει και τη συμβολική της σημασία. Στο ακριτικό τραγούδι "Της Λιογέννητης"… 

 …Ανάψτε βάγιες , τα κεριά , μουνούχοι τις λαμπάδες

 και στρώστε την κλίνη μου τη λιομέταξή μου, 

 λέει ο "Κωνσταντής ο ομορφονιός , ο μικροκωνσταντίνος".

Και σ΄ άλλη στροφή , βλέπουμε τη Λιογέννητη να ζητάει πράσινα κεριά και κόκκινες λαμπάδες :

…Μωρ΄ βάγιες μου , μωρ΄ ντάντες μου,
μωρ΄ σκλάβες του πατρός μου ,
ανάψτε πράσινα κεριά
και κόκκινες λαμπάδες ,

τι εσήμανε η Παντάνασσα ,
να πάω να προσκυνήσω.

Έχουμε μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία που αναφέρεται σε έθιμο της Κύμης στην Εύβοια , για πλεχτά κεριά , όπως τα σημερινά παραδοσιακά πλεχτά κεριά της Φλώρινας και της Έδεσσας. Την παραθέτουμε αυτούσια : "Παλιότερα , ο αρραβωνιαστικός τις παραμονές του Πάσχα , θα ΄στελνε στην αρραβωνιαστικιά του το απαραίτητο μεγάλο πασχαλιάτικο κερί. Το κερί αυτό θα ζύγιζε μιάμιση ή δύο οκάδες , που ήταν και πολύ μακρύ , περίπου δύο οργιές. Αυτό , το τύλιγαν σαν πάτο καλαθιού (όπως το αφαλοκέρι του νεκρού , στη βόρεια Εύβοια) , αφήνοντας μιαν άκρη στη μέση με το φιτίλι  Πάνω στον πάτο του κεριού , σ΄ όλες τις στροφές , καρφώνουν φλουριά χρυσά ή και ψεύτικα , ανάλογα με τη τσέπη του αρραβωνιαστικού. Μετά , το σκεπάζουν με ένα διαφανές πέπλο για να φαίνονται τα φλουριά και το κρατάει η αρραβωνιαστικιά στην Ανάσταση το βράδι και στην Αγάπη το απόγευμα…"

Είναι και τα χειροποίητα πλεχτά νεκρικά κεριά , όπως περίπου και της Έδεσσας και της Φλώρινας , που τα φτιάχνανε σε χωριά της Αιδηψού , στη βόρεια Εύβοια :" Στα χωριά της Αιδηψού , σαν πεθαίνει κάποιος , πρέπει απαραίτητα να φτιάξουν χειρόφτιαχτα κεριά από γνήσιο κερί. Πρώτα θα φτιάξουν μια πλεξούδα από πολλά ψιλά κεριά , που είναι πολύ μακριά , δηλαδή να φτάσουν , καίγοντας, ως να σηκώσουν τον νεκρό. Αυτό το τυλίγουν σαν πάτο καλαθιού κι απ΄ τη μέση ξετυλίγουν τη μια του άκρη και την ανάβουν. Το κερί αυτό το τοποθετούν ακριβώς στον αφαλό του νεκρού , γι΄ αυτό το λένε και αφαλοκέρι. Όλη τη νύχτα ξενυχτούν τον νεκρό , μοιρολογόντας…"

Το κερί χρησιμεύει και για ξορκισμούς για να γιατρευτούν διάφορες ασθένειες.

Τα παλιά χρόνια , λοιπόν για να θεραπεύσουν τον πυρό (είδος αρρώστιας με κοκκινίλες , σαν έκζεμα) παίρνανε ένα κομμάτι κόκκινο μπαμπακερό πανί , λίγο λιβάνι και λαμπροκέρι, το βάζανε στη φωτιά και αχνίζανε εκεί όπου ήταν ο πυρός… Το μελετάγανε τρεις φορές και το σταυρώνανε άλλες τρεις. Η επωδός απ΄ το Κασρτί της Κυνουρίας είναι χαρακτηριστική :

Σύρτε βρέστε κόκκινο πανί 
και λαμπριάτικο κερί
και πέστε του να πα να χαθεί…

Το κερί συνδέεται και με τα τάματα. Να μερικές περιπτώσεις : Ζώνουν με φιτίλι την εκκλησία , μετά το πάνε στο κηροποιείο και το κάνουν κερί. Το τεμαχίζουν σε κεράκια και επί σαράντα μέρες καίνε και από ένα κερί στην εκκλησία. Άλλοι ζώνουν το σώμα τους με φιτίλι , που το πάνε στο κηροποιείο και το κάνει κερί. Το κόβουν σε κεριά και επί σαράντα μέρες ανάβουν και από ένα κερί στην εκκλησία. Σκοποί του τάματος : για υγεία , για ευτυχία , για γυρισμό ξενιτεμένου , για να κάνει κάποια γυναίκα παιδί , για έρωτα και άλλα πολλά. Τέλος , είναι πασίγνωστο το τάξιμο της λαμπάδας. Παραγγέλνουν λαμπάδες 1,2,και τρία ακόμη μέτρα ύψος , ή όσο είναι το ύψος (μπόϊ) ενός ατόμου και τις πάνε στην εκκλησία και τις ανάβουν. Επίκληση στον άγιο αλλά και από ευγνωμοσύνη για κάποια γιατρειά που έγινε.

 

 

 

Τα πλεχτά Κεριά

Τα πλεχτά κεριά της Έδεσσας και της Φλώρινας

Τα πλεχτά κεριά της Έδεσσας και της Φλώρινας , δεν περιγράφονται , βλέπονται μόνο και θαυμάζονται. Άλλωστε οι εικόνες μιλάν από μόνες τους. Υπάρχουν δύο κατηγορίες πλεχτών κεριών : τα ψυχοκέρια ή κεριά των ψυχών ή νεκρικά κεριά και τα πασχαλιάτικα. 

Τα πρώτα χρησιμοποιούνται τα ψυχοσάββατα , στα μνημόσυνα , στα ξενυχτίσματα του νεκρού.

Τα παραδοσιακά σχήματα που παίρνουν με τη πλέξη καθορίζουν και την ονομασία τους : κουλούρα ή τσαλμά , καλάθα , που παλιά την έλεγαν και 'καρπουζλή' για το σχήμα της , κουτί ή τόπι. Τα ψυχοκέρια που είναι φτιαγμένα με κίτρινο μελισσοκέρι στο φυσικό του χρώμα , προορίζονται για νεκρούς μεγάλης ηλικίας , ενώ εκείνα που είναι φτιαγμένα με λευκασμένο μελισσοκέρι , τα χρησιμοποιούν για νεκρούς νεαρής ηλικίας. Τα 'πασχαλιάτικα' κεριά είναι και τα πιο εντυπωσιακά. 

Οι περισσότερες φόρμες τους είναι παραδοσιακές , υπάρχουν όμως και νεότροπες που εκφράζουν τις αναζητήσεις των κηροπλαστών για νέες ιδέες. Παράδειγμα τα πλεχτά κεριά αεροπλανάκι , φιγούρα , άνθος κ.λ.π. Μάλιστα στη δεκαετία του ΄50 , δηλαδή στην εποχή των σπούτνικ , οι κηροπλάστες φτιάχναν και πυραύλους! 

Υπάρχει λοιπόν μια σειρά πασχαλιάτικα πλεχτά κεριά , σε είκοσι περίπου διαφορετικές φόρμες. Κάθε κερί και από παράδοση και από νεώτερες συνήθειες , έχει τον δικό του συμβολισμό , τη δική του χρήση. Λόγου χάρη το πασχαλιάτικο νυφικό κερί , το κρατούν οι νιόνυφες στην Ανάσταση και τους το έχουν προσφέρει τα πεθερικά τους. Το καλαθάκι το δίνουν στα παιδιά για να βάζουν μέσα το κόκκινο αβγό. 

Τα πετειναράκια , τα αεροπλανάκια , τα ρολογάκια , τα τσαντάκια κ.ά. τα δίνουν στα μικρά παιδιά που εντυπωσιάζονται από τα σχήματα και τα κρατούν σαν να έχουν στα χέρια τους ένα αληθινό παιχνίδι. Υπάρχουν ακόμα τα ευαγγέλια και τα κρεβατάκια που τα κρατούν κυρίως μεσήλικες γυναίκες καθώς επίσης και οι σταυροί που προορίζονται για μεγάλα παιδιά αλλά και για ανθρώπους κάθε ηλικίας. 

Αξίζει τέλος να αναφέρουμε ότι σήμερα πολλοί είναι αυτοί που αγοράζουν τα πλεχτά κεριά για διακοσμητικούς σκοπούς.

Πραγματικά , τα πρωτότυπα αυτά κεριά της Έδεσσας και της Φλώρινας , συγκινούν γιατί είναι μια γνήσια λαϊκή τέχνη , μια μοναδική χειροτεχνική δημιουργία. Στολίζουν ένα σπιτικό , αλλά προσοχή , να μην είναι κοντά σε οποιαδήποτε θερμαντική εστία ούτε και σε σημεία όπου μπορεί να τα χτυπάει ο ήλιος.

Τα πλεχτά κεριά της Έδεσσας και της Φλώρινας